Zakończenie związku partnerskiego  i rozliczenie konkubinatu

Konkubinat stanowi nieformalny związek, który nie jest regulowany wprost przepisami prawa rodzinnego. W razie jego rozpadu, nie mają więc do niego zastosowania reguły obowiązujące pomiędzy małżonkami dotyczące podziału majątku wspólnego. O tym, czym jest konkubinat z punktu widzenia prawnego pisałam w artykule pt. „Ochrona prawna osób pozostających w wolnych związkach- umowa konkubencka” https://kancelaria-krogulska.pl/blog/umowa-konkubencka-ochrona-prawna-osob-w-wolnych-zwiazkach/

W jaki sposób przeprowadzić wzajemne rozliczenia pomiędzy byłymi już partnerami oraz jaką powinno to mieć postać prawną, dowiesz się natomiast z niniejszego wpisu.

Czy polskie prawo pozwala na rozliczenie zakończonego konkubinatu?

Jak wskazałam na wstępie, przepisy polskiego prawa nie regulują wprost zasad rozliczeń majątkowych pomiędzy partnerami po zakończeniu konkubinatu. Wynika to z faktu, iż pozostaje on poza regulacjami prawa rodzinnego, nie posiadając ochrony prawnej, takiej jak w przypadku małżeństwa. Stwierdził to wprost Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 czerwca 1996 r. (sygn. akt III CZP 70/96, OSNC 1996/11/145) zgodnie z którym „Jakkolwiek związek pozamałżeński może spełniać funkcję rodziny, to nie została przyjęta możliwość stosowania w obrębie stosunków majątkowych między konkubentami przepisów regulujących małżeńską wspólność ustawową nawet w drodze analogii”.

W tym samym orzeczeniu, wskazane też zostało, iż „Różnorodność uwarunkowań faktycznych występujących w takich związkach oraz mała motywacja do formalizowania porozumień majątkowych między konkubentami z uwagi na ich więzi osobiste powodują, że trudno ustalić uniwersalną regułę pozwalającą określić status majątku powstałego w konkubinacie i sposób jego rozliczenia. Wybór właściwej podstawy prawnej determinowany jest konkretnym stanem faktycznym, w szczególności zaś może wynikać z podjętych przez konkubentów decyzji w sferze prawno-majątkowej”.

Opisany stan prawny powoduje, że rozliczenie konkubinatu po zakończeniu związku możliwe jest jedynie poprzez odpowiednie stosowanie poprzez analogię odpowiednich przepisów prawa cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych i jej znoszeniu, o spółce cywilnej, o bezpodstawnym wzbogaceniu etc. O tym, które z nich okażą się właściwe, zależy od indywidualnych okoliczności konkretnej sprawy.

W jaki sposób można dokonać rozliczenia konkubinatu po jego zakończeniu?

Do  rozliczenia konkubinatu w pełni zastosowanie ma zasada prawna stanowiąca, iż w przypadku powstania między stronami stosunków prawnomajątkowych prawa i obowiązki, które z tego wynikają należy oceniać na podstawie przepisów właściwych dla tych stosunków (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1955 r., II CO 7/55, OSNCK 1956, nr 3, poz. 72).

Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, iż w zakresie roszczeń z tytułu nakładów dokonanych przez jednego z konkubentów na wchodzące w skład wspólnego gospodarstwa przedmioty majątkowe należące do drugiej z tych osób, należy stosować przepisy o zniesieniu współwłasności. Dotyczy to także roszczeń w przedmiocie rozliczenia korzyści majątkowych uzyskanych przez partnerów w czasie trwania konkubinatu pomiędzy nimi (wyrok z dnia 30 stycznia 1970 r., III CZP 62/69; LEX nr 6659). Powinny one także znaleźć zastosowanie, jeśli strony konkubinatu gromadziły wspólne oszczędności i nabywały z nich oznaczone rzeczy.

Z kolei, jeśli w trakcie trwania konkubinatu, doszło do wspólnego zaciągnięcia przez partnerów kredytu bankowego, do wzajemnych rozliczeń pomiędzy nimi po rozpadzie związku stosować się będzie przepisy dotyczące zobowiązań solidarnych. Na ich podstawie ten z konkubentów, który dokonuje spłaty takiego zobowiązania, może żądać od drugiego z nich zwrotu połowy jego wartości.

Z praktyki orzeczniczej wynika, iż w przedmiocie rozliczenia konkubinatu po jego zakończeniu najczęściej stosowane są przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast.).

Jego istota polega na tym, że bez podstawy prawnej powstaje sytuacja, polegająca na wzroście majątku po stronie osoby wzbogaconej, kosztem jednoczesnego pogorszenia sytuacji majątkowej osoby zubożonej. Powoduje to, iż na tej właśnie podstawie można rozliczyć nakłady dokonane przez jednego z konkubentów na majątek drugiego, w sytuacji, gdy domaga się on zwrotu ich wartości. Dotyczyć to może wszelkich wydatków na nieruchomość należącą tylko do jednego z partnerów, w postaci na przykład przeprowadzenia remontu lokalu mieszkalnego, czy też przeznaczenia środków pieniężnych na samochód zakupiony do wspólnego użytku.

Musisz wiedzieć, że w myśl wskazanych powyżej przepisów, zubożony konkubent w pierwszej kolejności będzie mógł domagać się zwrotu korzyści w naturze, a dopiero gdy nie byłoby to możliwe – zapłaty jej wartości.

Trzeba jednak pamiętać, iż aby skutecznie dochodzić zwrotu nakładów, konieczne jest udowodnienie przez występującego z roszczeniem, że:

• doznał zubożenia,
• druga strona uzyskała wzbogacenie,
• istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy tymi obydwoma okolicznościami.

Dodać należy, że obowiązek zwrotu uzyskanej korzyści wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił, chyba że powinien liczyć się ze istnieniem takiej powinności.

W powyższym kontekście warto przywołać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2007 roku (sygn. V CSK 114/07). Wskazano w nim, że konkubina mieszkająca w nieruchomości stanowiącej własność jej konkubenta współposiadała tę nieruchomość na równi z nim, a tym samym była współposiadaczem samoistnym. Przyjąć więc należy jej dobrą wiarę, iż była legalnym współposiadaczem w świetle prawa. Dlatego też w takiej sytuacji rozliczenia z tytułu poczynionych przez konkubinę w czasie konkubinatu nakładów powinny zostać przeprowadzone na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o zwrocie nakładów koniecznych pomiędzy samoistnymi współposiadaczami, a więc na podstawie art. 226 tego aktu prawnego. Oznacza to, że w takim przypadku konkubina ma prawo do zwrotu połowy wartości nakładów poczynionych na nieruchomości konkubenta w czasie trwania konkubinatu o tyle, o ile nie miały pokrycia w korzyściach, jakie z tej nieruchomości uzyskała.

Reasumując – pomimo braku przepisów regulujących wprost rozliczenie konkubinatu po jego zakończeniu, polskie prawo jest na tyle bogate, że jest to w pełni możliwe. W takim bowiem przypadku stosuje się w drodze analogii odpowiednie normy Kodeksu cywilnego, w szczególności o bezpodstawnym wzbogaceniu, czy też zniesieniu współwłasności. Dzięki temu dotychczasowi partnerzy mogą liczyć na uzyskanie zwrotu pieniędzy zainwestowanych w czasie trwania związku pozamałżeńskiego.

Podstawą do dokonania takich rozliczeń są oczywiście dowody jakie strona może przedstawić w sądzie.

Kancelaria Adwokacka Adwokat Olga Krogulska-Garusińska w Rzeszowie